VAN LOOPFIETS NAAR KETTINGREACTIE
Het mechanische zaadje van de fiets
Tekst: Cor Denneman Heilscher namens het team van multimediaplatform Cycle4.live

Laten we eerlijk zijn: de uitvinding van het wiel was een topidee. Maar duizenden jaren lang dacht de mensheid dat je minstens drie of vier van die ronde jongens nodig had om niet direct op je neus te vallen. Totdat de Duitse baron Karl von Drais in 1817 dacht: ‘Wat als we er gewoon twee achter elkaar zetten?’ Zijn Laufmaschine (of loopfiets) had geen pedalen, geen ketting en sturen was een hachelijk avontuur. Je moest je simpelweg met je voeten afzetten tegen de grond. Het zag er niet uit, maar het zaadje was geplant. Het fundamentele concept van de fiets was geboren: kinetische balans op twee wielen.
Het mechanische probleem van deze vroege houten constructies was pijnlijk duidelijk. Je voeten functioneerden als de motor én als de remmen, wat zorgde voor versleten schoeisel en vermoeide benen. De mens wilde sneller, maar hoe breng je een wiel in beweging zonder de grond te raken? De Franse wagenmaker Pierre Michaux bedacht in de jaren 1860 een oplossing: hij monteerde krukken en pedalen rechtstreeks op de as van het voorwiel. Dit leidde tot de Vélocipède (of de ‘bottenschudder’, een naam die perfect omschrijft hoe comfortabel een ritje op massieve banden over kasseien was).
Omdat de pedalen direct aan het wiel vastzaten, bepaalde de grootte van het wiel hoe ver je per pedaalslag vooruitkwam. De logische, doch knotsgekke oplossing van die tijd? Maak het voorwiel gigantisch! Zo ontstond de High Wheeler of Hoge Bi. Prachtig voor je ego, levensgevaarlijk voor je gezondheid. Eén kiezelsteen en je maakte een dodelijke duikvlucht voorover.


Het magische zaadje
Het échte mechanische zaadje dat de evolutie pas écht deed ontploffen, liet nog even op zich wachten. In 1885 bracht de Brit John Kemp Starley de Rover Safety Bicycle op de markt. Het geheim? De kettingaandrijving naar het achterwiel. Door het toevoegen van een ketting en twee tandwielen (het kettingblad voor en het kransje achter) werd de mechanische link tussen de pedalen en de wielgrootte definitief doorbroken.

Dit mechanische zaadje veranderde alles via de wetten van de hefboomwerking en tandwielverhoudingen. Plots kon een klein achterwiel door de juiste tandwielverhouding sneller ronddraaien dan de pedalen. De wielen konden weer een normale, veilige grootte krijgen omdat het achterwiel het werk deed en het voorwiel puur diende om te sturen. Voeg daar de uitvinding van de opblaasbare rubberband door John Boyd Dunlop aan toe, en de moderne fiets was compleet.
Dit ene mechanische principe – de kettingaandrijving die spierkracht efficiënt overbrengt naar een onafhankelijk wiel – ontketende een revolutie. Het gaf arbeiders de vrijheid om buiten de stad te gaan wonen, hielp bij de emancipatie van de vrouw (die dankzij de fiets letterlijk en figuurlijk meer bewegingsvrijheid kreeg) en legde de basis voor de auto- en vliegtuigindustrie.
Meesterwerk van pure efficiëntie
Als je vandaag de dag naar een fiets kijkt, zie je een voertuig dat even ingenieus als geniaal is in al zijn eenvoud. Het is een esthetisch meesterwerk van pure efficiëntie. Maar schijn bedriegt, want deze mechanische perfectie is niet het resultaat van één geniale flits van één enkele uitvinder. De fiets is een ultiem groepsproject van de mensheid. Het is een rollend evolutietuig waaraan generaties lang door talloze denkers, knutselaars en rasechte optimisten is gebouwd. Van de Duitse baron die weigerde te blijven lopen, tot de Franse wagenmaker die pedalen toevoegde, en de Britse industrieel die de ketting introduceerde met de geniale opblaasbare Dunlop als kers op de taart, allemaal legden ze een stukje van de puzzel.

